কেন্দ্ৰীয় কেবিনেটৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত অনুসৰি আগন্তুক বৰ্ষ অৰ্থাৎ ২০২৭ চনত ভাৰতত জনগণনা অনুষ্ঠিত হ’ব। এই গণনা প্ৰকৃততে ২০২১ চনত হ’বলগীয়া আছিল, কিন্তু কোভিড মহামাৰীৰ বাবে ই স্থগিত হৈছিল আৰু এতিয়া প্ৰায় ৬ বছৰ পলমকৈ হ’বলৈ গৈ আছে। এইবাৰৰ জনগণনা পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেল পদ্ধতিৰে সম্পন্ন হ’ব, য’ত দীৰ্ঘদিনৰ বিৰতিৰ পিছত জাতিগত গণনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব।
ভাৰতত প্ৰতি ১০ বছৰৰ মূৰে মূৰে জনগণনা কৰা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে দেশৰ জনসংখ্যা, সামাজিক-আৰ্থিক স্থিতি আৰু আন গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য একত্ৰিত কৰা হয়। ১৮৭২ চনত ব্ৰিটিছ শাসন কালত প্ৰথম আধুনিক জনগণনা হৈছিল। স্বাধীন ভাৰতত প্ৰথম জনগণনা হৈছিল ১৯৫১ চনত। এতিয়ালৈকে মুঠ ১৫ বাৰ জনগণনা সম্পন্ন হৈছে। চেনছাছ এক্ট ১৯৪৮ এ জনগণনাৰ বাবে আইনী ভেঁটি প্ৰদান কৰে, যিয়ে তথ্যৰ গোপনীয়তা সুনিশ্চিত কৰে আৰু নাগৰিকৰ সহযোগিতা বাধ্যতামূলক কৰে।
জনগণনাৰ দুটা মূল পৰ্যায়
ভাৰতত জনগণনাৰ আয়োজন গৃহ মন্ত্ৰণালয়ৰ অধীনত ৰেজিষ্ট্ৰাৰ জেনেৰেল এণ্ড ছেনছাছ কমিচনাৰ অব ইণ্ডিয়া (RGI)ৰ নেতৃত্বত কৰা হয়। সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সাধাৰণতে দুটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়:
১. প্ৰথম পৰ্যায়: হাউছ-লিষ্টিং আৰু হাউছিং ছেনছাছ
এই পৰ্যায়টো মূল জনগণনাৰ কেইমাহমান পূৰ্বে আৰম্ভ হয়। ইয়াত গণনা কৰ্মচাৰীয়ে ঘৰে ঘৰে গৈ ঘৰৰ তালিকা, ঘৰৰ সংখ্যা আৰু উপলব্ধ সুবিধাসমূহৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰে। ই জনসংখ্যা গণনাৰ বাবে এক আধাৰ প্ৰস্তুত কৰে, যাতে কোনো ঘৰ বাদ পৰি নাযায়। এই কাম সাধাৰণতে অনুকূল বতৰৰ বাবে এপ্ৰিলৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰৰ ভিতৰত সম্পন্ন হয়।
২. দ্বিতীয় পৰ্যায়: পপুলেচন এনুমেৰেচন
এইটো মূল পৰ্যায়, য’ত বাস্তৱিক জনসংখ্যাৰ গণনা কৰা হয়। এনুমেৰেটাৰ্ছে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত বিৱৰণ সংগ্ৰহ কৰে। এই কাম সাধাৰণতে ফেব্ৰুৱাৰী-মাৰ্চ মাহত হয়, যেতিয়া লোকসকল নিজৰ ঘৰত থকাৰ সম্ভাৱনা বেছি থাকে। স্থানান্তৰৰ বাবে যাতে তথ্যৰ দ্বৈততা বা বাদ পৰা নহয়, তাৰ বাবে এই প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ দেশত একে সময়তে সম্পন্ন কৰা হয়।
২০২৭ৰ জনগণনা: ডিজিটেল আৰু নতুন বৈশিষ্ট্য
২০২৭ চনৰ জনগণনা ১ মাৰ্চ ২০২৭ তাৰিখৰ পৰা আৰম্ভ হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে, যাৰ বাবে প্ৰস্তুতি ২০২৬ চনৰ পৰাই আৰম্ভ হ’ব। এইবাৰৰ গণনাৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য নতুন বৈশিষ্ট্য হ’ল:
- সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেল জনগণনা: এইবাৰ কাগজৰ ফৰ্মৰ সলনি জনগণনা কৰ্মীয়ে এনুমেৰেটাৰ্ছ টেবলেট বা ম’বাইল এপ আদি ডিজিটেল সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব।
- ছেল্ফ-এনুমেৰেচন (Self-Enumeration): নাগৰিকসকলে এক অনলাইন প’ৰ্টেলৰ জৰিয়তে নিজে নিজৰ তথ্য দাখিল কৰাৰ বিকল্প পাব। ইয়াৰ ফলত সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো দ্ৰুত আৰু কাগজবিহীন হ’ব।
- জাতিগত গণনা: ১৯৩১ চনৰ পিছত এইবাৰ প্ৰথমবাৰৰ বাবে জাতি সম্পৰ্কীয় তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হ’ব, যি সামাজিক নীতি নিৰ্ধাৰণৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব।
- জিপিএছ ট্ৰেকিং: সঠিকতা বৃদ্ধিৰ বাবে ঘৰসমূহৰ মেপিং কৰিবলৈ জিপিএছ ট্ৰেকিং ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব।
ৰাজ্যসমূহক ১৫ জানুৱাৰী ২০২৬ৰ ভিতৰত কৰ্মচাৰীসকলক (ফাংচনেৰিজ) নিযুক্তি দিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। এই জনগণনা ৰাজনৈতিকভাৱেও গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো ইয়াৰ জৰিয়তে লোকসভা আসনৰ পুনৰ্নিৰ্ধাৰণ (delimitation) হ’ব পাৰে।
কৰ্মচাৰীৰ কাম-কাজ আৰু সংগৃহীত তথ্য
জনগণনাৰ বাবে এনুমেৰেটাৰ্ছ হিচাপে শিক্ষক, অংগনৱাড়ী কৰ্মী বা স্থানীয় বিষয়াৰ দৰে চৰকাৰী কৰ্মচাৰীসকলক বিশেষ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়।
- প্ৰস্তুতি: জনগণনাৰ পূৰ্বে অঞ্চলসমূহক ব্লকত বিভক্ত কৰা হয়। প্ৰতিজন এনুমেৰেটাৰক গড়ে ১০০-১৫০ ঘৰ বা এটা ব্লকৰ দায়িত্ব দিয়া হয়।
- ডাটা সংগ্ৰহ: এনুমেৰেটাৰ্ছসকলে ঘৰে ঘৰে গৈ প্ৰশ্ন কৰি ডিজিটেল সঁজুলিত তথ্য লিপিবদ্ধ কৰিব। সংগৃহীত তথ্য কেৱল সাংখ্যিক উদ্দেশ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয়।
সংগ্ৰহ কৰা তথ্যৰ ভিতৰত আছে:
| তথ্যৰ শ্ৰেণী | অন্তৰ্ভুক্ত বিৱৰণ |
| জনসংখ্যাৰ তথ্য | নাম, বয়স, লিংগ, বৈবাহিক স্থিতি, বিকলাংগতা |
| সামাজিক তথ্য | ধৰ্ম, জাতি/জনজাতি, ভাষা, সাক্ষৰতা, শিক্ষাগত অৰ্হতা |
| আৰ্থিক তথ্য | ব্যৱসায়, উপাৰ্জন, আয়ৰ উৎস, স্থানান্তৰ (মাইগ্ৰেচন) |
| ঘৰুৱা তথ্য | ঘৰৰ প্ৰকাৰ, মালিকীস্বত্ব, পানী, বিজুলী, শৌচালয়, ইন্ধন, ইণ্টাৰনেট, ম’বাইল আদি সুবিধা |
| অন্যান্য | ফাৰ্টিলিটী (সন্তানৰ সংখ্যা), মৃত্যুৰ হাৰ আৰু জাতি-আধাৰিত তথ্য |
দূৰৱৰ্তী অঞ্চলত উপস্থিত হোৱা, ভাষাৰ বিভিন্নতা আৰু জনসাধাৰণৰ সহযোগিতা লাভ কৰা আদিৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ কৰ্মচাৰীসকলক বিশেষভাৱে প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়।
২০১১ৰ জনগণনাৰ এক আলোকপাত
২০১১ চনৰ জনগণনা আছিল ভাৰতৰ ১৫ সংখ্যক আৰু সেই সময়ৰ সৰ্ববৃহৎ জনগণনা। ইয়াত ১২১.০৮ কোটি লোকৰ গণনা কৰা হৈছিল আৰু ই সম্পূৰ্ণৰূপে কলম-কাগজৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল।
- প্ৰক্ৰিয়া: এই গণনা দুটা পৰ্যায়ত হৈছিল – এপ্ৰিলৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ ২০১০ লৈ হাউছ লিষ্টিং আৰু ফেব্ৰুৱাৰী ২০১১ত পপুলেচন এনুমেৰেচন। মূল গণনাৰ কাম প্ৰায় ২৫ দিনত সম্পন্ন হৈছিল।
- কৰ্মচাৰী: মুঠ ২৭ লাখ এনুমেৰেটাৰ্ছ আৰু ছুপাৰভাইজাৰ্ছৰ প্ৰয়োজন হৈছিল, যাৰ অধিকাংশই আছিল স্কুল শিক্ষক আৰু অংগনৱাড়ী কৰ্মচাৰী।
- নতুন সংযোজন: এই জনগণনাত প্ৰথমবাৰৰ বাবে নেচনেল পপুলেচন ৰেজিষ্টাৰ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল আৰু তৃতীয় লিংগক এক পৃথক কেটেগৰী হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল।
- খৰচ: ইয়াত মুঠ খৰচ প্ৰায় ২,২০০ কোটি টকা হৈছিল।